Czy pszczoła miodna rozumie zero i po co jej ta wiedza?

Gdy staję koło uli podziwiam pracowitość pszczół, zorganizowanie rodziny, ale rzadko myślę o ich intelekcie. Nie jako potencjale kolonii, a możliwościach każdej z robotnic. A przecież owady też są inteligentne. Dlatego badania z 2018 i 2019 roku są tak ciekawe. Bo rzadko myślimy o inteligenci owadów, a okazuje się, że one potrafią doskonale się komunikować czy "myśleć abstrakcyjnie".

Mózg wielkości ziarna sezamu, a potencjał spory

Pszczoła miodna ma mózg wielkości ziarnka sezamu. Choć to mały owad, potrafi uczyć się reguł, zapamiętywać informacje, rozpoznawać wzory i wykorzystywać zdobytą wiedzę w praktyce. Jednym z najbardziej zaskakujących przykładów jej zdolności poznawczych jest eksperyment, w którym pszczoły poradziły sobie z pojęciem... zera. Jak wygląda pszczela matematyka i po co ona owadom?

W badaniu opublikowanym w czasopiśmie Science naukowcy sprawdzali, czy pszczoły potrafią umieścić pusty zbiór na właściwym miejscu w szeregu liczebności. Innymi słowy: czy wiedzą, że nic oznacza mniej niż jeden.

Zero, czyli coś więcej niż brak kropek

Jak wyglądał eksperyment? W praktyce trudno wyobrazić sobie przecież pszczoły w szkolnej ławce. Ale smakołyk działa na każdego. Zatem badacze najpierw nauczyli badane owady prostej zasady. Pokazywali im plansze z różną liczbą czarnych elementów: od dwóch do pięciu. Zadaniem owadów było wybieranie planszy z mniejszą liczbą elementów. Za poprawny wybór otrzymywały roztwór cukru - czyli smakołyk. Za błędny, dostawały gorzki roztwór chininy. Pszczoły uczyły się więc reguły „wybieraj mniej”, a nie konkretnych obrazków.

Następnie naukowcy pokazali im zestawienia, których wcześniej nie ćwiczyły: planszę z jednym elementem i planszę pustą. Pszczoły wybierały pustą planszę jako mniejszą w około 63 proc. prób. To wynik lepszy od przypadkowego wyboru.

Co mówią nam te badania? Naukowcy nie nauczyli pszczół symbolu „0”. Owady nie nie wykonywały również działań matematycznych. Natomiast przeprowadzone eksperymenty wykazały, że pszczoły miodne, potrafią przenieść poznaną regułę porównywania na nową sytuację i potraktować pusty zbiór jako najmniejszą możliwą liczebność. To forma abstrakcyjnego myślenia. Bardzo ciekawa z perspektywy naukowej. I wartościowa również przy takim codziennym obcowaniu z pszczołami. Pozwala bowiem docenić ich potencjał, choć na codzień nawet o nim nie myślimy.

W kolejnych testach badacze sprawdzali, czy pszczoły rozróżniają zero od różnych dodatnich liczebności. Im większa była różnica między pustą planszą a planszą z elementami, tym łatwiej owadom było dokonać poprawnego wyboru. Taki efekt, nazywany efektem odległości liczbowej, sugeruje, że pszczoły nie kierowały się wyłącznie wyglądem pojedynczych obrazków, lecz porównywały je.

Po co pszczole taka umiejętność?

W naturze pszczoła nie spotyka cyfr ani matematycznych zapisów. Nie musi też liczyć w ludzkim sensie. Umiejętność porównywania ilości może jednak pomagać jej w podejmowaniu decyzji.

Natomiast podczas poszukiwania pokarmu ocenia, gdzie znajduje się więcej kwiatów, gdzie źródło nektaru jest obfitsze albo która z kilku możliwości rokuje lepiej. W ulu ilości mają znaczenie przy gospodarowaniu zasobami i organizacji pracy.

Mały mózg, który potrafi się uczyć

Zdolność do porównywania liczebności to tylko jeden z przykładów możliwości pszczelego umysłu. Pszczoły uczą się również przez skojarzenia. Potrafią zapamiętać, że określony zapach, kolor lub kształt kwiatu wiąże się z nagrodą w postaci nektaru. Co więcej, mogą zmieniać swoje zachowanie, kiedy dotychczasowa reguła przestaje działać. Jeśli wcześniej opłacało się wybierać jeden kolor, a później nagrodę zaczyna przynosić inny, pszczoła może nauczyć się nowej zależności. Nie jest więc skazana na mechaniczne powtarzanie raz wyuczonej reakcji. Zmienia ją w kontekście sytuacji, w jakiej się znajduje. Biorąc pod uwagę, że w sezonie robotnica pszczela żyje około 30 dni, to niezwykły potencjał uczenia się i rozwoju.

Jej pamięć jest przy tym bardziej rozbudowana, niż mogłoby się wydawać. Pszczoła zapamiętuje nie tylko wygląd kwiatów, ale też ich zapach, położenie i wygląd otoczenia. Potrafi odnajdywać drogę do ula, korzystając z położenia Słońca, wzoru światła spolaryzowanego na niebie i charakterystycznych punktów krajobrazu. W trakcie lotów tworzy coś w rodzaju pamięci przestrzennej okolicy, do której może wracać podczas kolejnych wypraw.

Wiedza, którą można przekazać innym

Szczególnie interesującym przykładem pszczelej inteligencji jest taniec wywijany. Robotnica, która znalazła dobre źródło pokarmu, wraca do ula i wykonuje serię ruchów przekazujących innym pszczołom informacje o kierunku i odległości miejsca, w którym znajdują się kwiaty. Kierunek ruchu względem pionu odnosi się do położenia Słońca. Z kolei czas trwania charakterystycznego odcinka tańca wiąże się z odległością.

To nie jest zwykłe naśladowanie ruchów. Pszczoły odbierające sygnał muszą odczytać informację i połączyć ją z własną orientacją w przestrzeni. Co ciekawe, potrafią też wykorzystać wcześniejszą znajomość terenu, aby skuteczniej odnaleźć wskazane miejsce. W ten sposób doświadczenie jednej robotnicy może stać się użyteczną informacją dla wielu innych.

Właśnie tu ujawnia się kolejny wymiar pszczelej inteligencji: jej społeczny charakter. Pojedyncza pszczoła uczy się, zapamiętuje i podejmuje decyzje, ale kolonia jako całość potrafi gromadzić i wykorzystywać informacje pochodzące od wielu osobników. Wybór nowego miejsca na gniazdo, poszukiwanie pokarmu czy dostosowanie aktywności do warunków środowiska to procesy, w których znaczenie ma nie tylko wiedza pojedynczych robotnic, lecz także sposób jej wymiany i łączenia.

Nie należy jednak mylić takiej współpracy z ludzkim planowaniem ani przypisywać pszczołom zamiarów, których nie potwierdzają eksperymenty. Inteligencja zbiorowa kolonii wynika z wielu lokalnych decyzji, sygnałów i interakcji, które razem mogą prowadzić do skutecznego rozwiązania problemu.

Inteligencja nie zależy wyłącznie od wielkości mózgu

Mózg pszczoły ma około miliona neuronów. Nieporównywalnie mniej niż mózg człowieka. Nie przeszkadza mu to jednak w wykonywaniu zadań wymagających uczenia się, zapamiętywania, rozpoznawania zależności i elastycznego reagowania na zmiany. Kluczowe znaczenie ma nie sama liczba komórek nerwowych, lecz sposób, w jaki są zorganizowane i współpracują ze sobą.

Eksperyment z zerem dobrze pokazuje, dlaczego warto badać zdolności poznawcze nawet bardzo małych zwierząt. Pszczoła nie musi rozumieć matematyki tak jak człowiek, aby dostrzegać relacje między ilościami. Nie musi też znać pojęcia pamięci, by skutecznie korzystać z zapamiętanych informacji. Jej umiejętności powstały w toku ewolucji jako narzędzia ułatwiające życie w zmiennym środowisku.

Czy zatem pszczoła rozumie zero? W ograniczonym, eksperymentalnie sprawdzonym sensie potrafi potraktować pusty zbiór jako mniejszy od zbioru zawierającego jeden element. Nie wiemy natomiast, czy wykorzystuje taką reprezentację w naturalnych warunkach i czy ma ona dla niej bezpośrednie znaczenie. Jej przydatność w codziennym życiu pozostaje kwestią otwartą.

Jedno jest pewne: mały mózg nie oznacza małego potencjału, a zaskoczyć nas jeszcze bardzo mogą pszczoły, trzmiele czy mrówki.

Opracowano na podstawie:

Giufra M., Honeybees foraging for numbers, https://www.researchgate.net/publication/333412218_Honeybees_foraging_for_numbers, Data odczytu: 2026.11.01
Howard, S. R. i inni, . Numerical ordering of zero in honey bees. Science 2018, 360(6393), https://www.science.org/doi/10.1126/science.aar4975, Data odczytu: 2026.11.01