Dzikie pszczoły kontra warroza. Jak naturalne mechanizmy pozwalają im przetrwać?

Dzikie pszczoły kontra warroza. Jak naturalne mechanizmy pozwalają im przetrwać?

Dziko żyjące pszczoły miodne (Apis mellifera) wciąż budzą podziw naukowców, gdy chodzi o ich zdolność radzenia sobie z pasożytem Varroa destructor. Ten mikroskopijny roztocz, uznawany za główną przyczynę strat rodzin pszczelich w populacjach pszczół europejskich (EHB). Przez dziesięciolecia wymuszał na pszczelarzach stosowanie chemicznych akarycydów. Ostatnie doniesienia z USA oraz spostrzeżenia wielu, także polskich, pszczelarzy wskazują, że warroza uodporniła się na amitraz. To oznacza rychłą śmierć milionów pszczół leczonych środkami chemicznymi.

W odwodzie pozostają wprawdzie metody biotechniczne. Te jednak stosowane są przez niewielu pszczelarze. Niezwykle ciekawe są również obserwacje dzikich pszczół, które w kontekście potwierdzonej odporności na amitraz zyskują nowe znaczenia dla milionów pszczelarzy. Jak, bowiem, wynika z badań, dzikie populacje, jak te w lesie Arnot w stanie Nowy Jork, przetrwały bez żadnej interwencji człowieka. Takie rodziny pokazują, że naturalna selekcja pszczół może skutecznie wykształcić mechanizmy odporności. 

Thomas D. Seeley w swojej książce The Lives of Bees oraz badaniach terenowych wykazał, że populacje dzikich pszczół w Arnot Forest przeszły przez początkowe spadki liczebności po pojawieniu się warrozy w latach 90. Jednak z czasem odbudowały populacje dzięki naturalnym adaptacjom. Te badania, choć znane od lat, dziś ponownie wzbudzają nadzieję. Wprawdzie niewielu pszczelarzy może pozwolić sobie na naturalną selekcję pszczół w pasiece, jednak może, wraz metodami biotechnicznymi, to przyszłość pszczelarstwa?

Mechanizmy obronne dzikich pszczół

Dzikie pszczoły stosują szereg zachowań, które ograniczają rozwój i rozprzestrzenianie się roztocza:

Zachowania higieniczne

Pszczoły aktywnie oczyszczają komórki zainfekowanego czerwia i usuwają roztocza, co znacząco ogranicza ich rozmnażanie. To podstawowy mechanizm odporności behawioralnej, który skutecznie redukuje presję pasożyta. U dzikich pszczół są bardziej aktywne niż w pasiekach.

Przerwy w czerwieniu

Naturalne lub wymuszone przerwy w składaniu jaj przez matkę pszczelą uniemożliwiają roztoczom rozwój w zasklepionym czerwiu, w którym pasożyt rozmnaża się najintensywniej.

Rozproszone gniazdowanie

W odróżnieniu od ciasno ustawionych uli pasiecznych, dzikie pszczoły budują gniazda szeroko oddalone od siebie. To ogranicza przenoszenie roztoczy między rodzinami.

Wysoka produkcja propolisu

Dzikie pszczoły obficie stosują propolis, który wykazuje właściwości antybakteryjne i wspomaga mechanizmy obronne kolonii.

Izolacja genetyczna i selekcja naturalna

Populacje żyjące w izolacji przechodzą swoiste "wąskie gardła" selekcyjne. Dzięki temu w populacji pozostają jedynie najbardziej odporne rodziny pszczele.

Seeley podkreśla, że takie zachowania i cechy ewoluowały na przestrzeni milionów lat i w obliczu nowych zagrożeń, jak Varroa destructor, mogą zostać "ponownie użyte" do przetrwania kolonii.

Dlaczego pszczoły pasieczne są bardziej podatne na roztocza?

Europejskie pszczoły miodne, w przeciwieństwie do dzikich, przystosowały się do życia w gęsto upakowanych pasiekach i są intensywnie leczone chemicznie. Brak naturalnej selekcji i izolacji powoduje, że kolonie nie rozwijają skutecznych mechanizmów odpornościowych. Długotrwałe stosowanie akarycydów prowadzi również do pojawienia się odporności roztoczy i zanieczyszczenia produktów ula, takich jak miód i wosk.

Badania w Ameryce Łacińskiej wykazały, że populacje pszczół afrykanizowanych (AHB) oraz niektóre lokalne populacje EHB przetrwały inwazję warrozy bez chemicznego leczenia. To wprost sugeruje istnienie naturalnych mechanizmów odporności lub tolerancji.

Mechanizmy odporności w Ameryce Łacińskiej

W Ameryce Łacińskiej badania nad pszczołami wykazały, że populacje, które przetrwały inwazję roztocza Varroa destructor, wykształciły szereg niezwykle interesujących adaptacji pozwalających na ograniczenie strat w rodzinach pszczelich. Jednym z kluczowych mechanizmów jest selektywne usuwanie zainfekowanego czerwia, dzięki czemu pasożyty tracą możliwość pełnego cyklu rozwojowego i ich populacja nie osiąga krytycznego poziomu. Innym istotnym zjawiskiem okazała się tolerancja na wyższe poziomy infestacji - niektóre kolonie, mimo obecności pasożyta, potrafią utrzymywać swoją żywotność i nie ulegają masowej śmierci, co świadczy o wyjątkowej odporności fizjologicznej i behawioralnej. Ważną rolę odgrywa również proces naturalnej selekcji i świadomej hodowli, polegający na rozmnażaniu pszczół, które wykazują zwiększoną odporność, co pozwala stopniowo utrwalać korzystne cechy w lokalnych populacjach. Wszystkie te obserwacje dowodzą, że naturalna ewolucja w połączeniu z odpowiednimi praktykami pszczelarskimi może skutecznie kształtować odporność na warrozę, otwierając perspektywę rozwoju linii pszczół zdolnych do przetrwania bez konieczności stosowania chemicznych metod zwalczania pasożyta.

Podsumowanie

Badania dzikich pszczół miodnych, zarówno w Ameryce Północnej, jak i w Ameryce Łacińskiej, pokazują, że naturalna selekcja i zachowania adaptacyjne mogą skutecznie ograniczać rozwój populacji Varroa destructor. Dzikie pszczoły mają przewagę nad pszczołami pasiecznymi dzięki izolacji, higienicznym zachowaniom, rozproszonym gniazdowaniu i większej produkcji propolisu.

Odkrycia te mogą stać się podstawą dla selektywnej hodowli pszczół odpornych na warrozę. To w przyszłości pozwoli na ograniczenie używania chemii w pasiekach i będzie wspierać zrównoważone pszczelarstwo.

Bibliografia:

1. Dietemman V. , Rosenkatz P i inni, Varroa destructor: research avenues towards sustainable control, Journal of Apicultural Research 51(1): 125-132 (2012), Data odczytu: 2025.08.26
2. Maggi M. i inni, Honey bee populations surviving Varroa destructor parasitism in Latin America and their mechanisms of resistance, https://www.frontiersin.org/journals/ecology-and-evolution/articles/10.3389/fevo.2024.1434490/full, Data odczytu: 2025.08.26
3. Seeley, T. D. The Lives of Bees. Princeton: Princeton University Press, 2007
4. Tibata V. i inni, Africanized honey bees in Colombia exhibit high prevalence but low level of infestation of Varroa mites and low prevalence of pathogenic viruses, https://www.biorxiv.org/content/10.1101/2020.12.21.423754v1.full.pdf, Data odczytu: 2025.08.26