Bartnik Postępowy: Jeszcze o pochodzeniu spadzi (1926.01)

Publikacja: Jan Fucik w: Bartnik Postępowy: Jeszcze o pochodzeniu spadzi, nr. 1 (1928), str 10-12

W cennych swych przeglądach czasopism pszczelarskich prof. dr. Leciejewski zaapelował do naszych pszczelarzy, aby nadsyłali do naszej redakcji swe uwagi na temat pochodzenia spadzi. Otrzymaliśmy już szereg prac, które częściowo w poprzednich zeszytach zamieściliśmy, a obecnie podajemy dalsze uwagi, starannie opracowane przez autora.

W naszym klimacie występuje spadź na lipach, dębach, wiązach, świerkach i zbożach.

Pochodzenie spadzi jest mało znane, wobec czego przytoczę poniżej pochodzenie spadzi na tle czysto naukowem.

Spadź występuje we dwu rodzajach, a to:

1. spadź roślinna,
2. spadź zwierzęca.

1). W pierwszym rzędzie, aby zrozumieć wydzielanie spadzi roślinnej przez samą roślinę, trzeba zaznajomić się z życiem rośliny, które w krótkiej treści przytoczę:

Substancjami odżywczemi rośliny to przedewszystkiem woda (H₂O). Dopływ wody od korzeni do części nadziemnych jest z tego względu konieczny, że roślina potrzebuje jej zarówno do wytwarzania węglowodanów (skrobi), jak i do budowy nowych komórek w częściach rosnących.

Kosztem pobierania z zewnątrz substancji - roślina rośnie, lecz i wyrośnięte części wymagają stałego dowozu nowych substancji, gdyż i w nich przemiana materji jest związana ze stałą utratą substancji.

Ruch substancji, przetworzonej przez roślinę, może się odbywać albo z jednej komórki do drugiej, albo w pewnej, zamkniętej przestrzeni, czy to będzie poszczególna komórka, czy też rurka, jakie się znajdują n. p. w naczyniach lub przestrzeniach międzykomórkowych. Ruch substancji odbywać się może tylko drogą przesiąkania (osmozy), przyczem ciało wędrujące musi być albo wodą, lub też w wodzie rozpuszczoną istotą stałą lub lotną.

Roślina lądowa potrzebuje do swego rozwoju następujących pierwiastków: potas (K), wapń (Ca), magnes (Mg), żelazo (Fe), wodór (H), tlen (O), siarka (S), fosfor (P), azot (N), z dodatkiem tlenu (O) i węgla (C), jako dwutlenek węgla (CO₂), który czerpie z powietrza. Te składniki są pobierane przez roślinę w postaci soli pokarmowych z ziemi albo z wody.

Pobrany pokarm musi roślina przyswoić, t. zn. przetworzyć na substancję roślinną związku organicznego. Głównym czynnikiem dla rośliny to węgiel (C), który roślina pobiera z powietrza i bez niego ginie

Dwutlenek węgla (CO₂) jest więc niezbędną substancją pokarmową dla rośliny. Przyswajanie CO₂ odbywa się w ten sposób, że pod wpływem światła słonecznego i zielonego barwika (chlorofil) wytwarzają się w zielonych częściach rozpuszczalne węglowodany jak n. p. cukier gronowy.

Przyswojony CO₂ z powietrza przy rozpuszczeniu się w komórce przechodzi w kwas węglany (H₂CO₃) i przychodzi do wytwarzania cukru, który przechodzi dwie fazy - w pierwszej oddziela się tlen i tworzy się formaldehyd - w drugiej odbywa się polimeryzacja aldehydu na cukier, do którego procesu przyłącza się i woda. Nie zawsze jednak można wykazać cukier gronowy - przeważnie zjawiają się inne węglowodany, bardziej złożone, z tych to przedewszystkiem cukier trzcinowy (C₁₂H₂₂O₁₁) a następnie skrobia (C₆H₁₀O₅). Obecność skrobii w liściach oświetlonych jest bardzo obfita. - Jeżeli liście przez pewien czas potrzymamy w ciemności, to skrobia w nich znika. Skrobia jest jedną z najważniejszych substancji zapasowych rośliny.

Aby substancje zapasowe mogły być przez roślinę zużytkowane, muszą być przez odpowiednie zaczyny (fermenty) jak n. p. (diastaza) zmienione, przejść w formę rozpuszczalną i tak nagromadzona w liściu skrobia musi uledz zmianie, pod wpływem przyłączenia jednej drobiny wody - na cukier - (formę płynną), który to cukier wędruje przez rurki sitkowe do gałązek pnia i korzeni, gdzie znowu następuje przemiana cukru na skrobię, jako materjał zapasowy rośliny.

W razie potrzeby odżywiania nowych pędów, proces ten idzie w kierunku odwrotnym.

Roślina, pobierając wodę - pobiera ją w znacznie większej ilości, niż jej potrzebuje do wzrostu w częściach nadziemnych, wydziela znaczną jej ilość w postaci pary wodnej i nieco mniejszą w postaci kropelek wody.

Proces parowania odbywa się w ten sposób, że roślina, wystawiona na działanie powietrza a względnie komórka skórki, utraca stale wodę, przesycającą jej błonę.

Ubytek wody parującej dopełnia protoplazma.

Parowanie nie jest ograniczone jedynie do komórek stykających się bezpośrednio z powietrzem atmosferycznem - niezliczone komórki wewnętrzne, jeżeli graniczą z przestrzeniami komórkowemi, mogą również wydzielać parę wodną, a dzieje to się za pomocą dróg komunikacyjnych między atmosferą a przestrzeniami międzykomórkowemi drogami komunikacyjnemi, czyli są to szparki oddechowe, a więc szparkami oddechowemi.

Za pomocą szparek oddechowych może się para wodna, czy też same kropelki wody, wydostawać na zewnątrz. Szparki oddechowe nie tylko mogą wspierać parowanie, lecz też całkowicie je zahamować i przeto mogą w każdej chwili parowanie regulować.

Szparki oddechowe znajdują się przeważnie na płaszczyznach liści, i to większa ich część przypada na dolną powierzchnię liścia a mniejsza na górną.

Wydzielanie wody kroplami na roślinie odbywa się w ściśle określonych warunkach, a mianowicie w razie zupełnego nasycenia wodą rośliny, a parą wodną powietrza.

W przyrodzie możemy taki objaw spostrzegać o wczesnym ranku po bezdeszczowej, lecz ciepłej i wilgotnej nocy. Widzimy wtedy na brzegach liści i ich wierzchołkach błyszczące kropelki. Nie są to jednak krople rosy, lecz cukier w postaci płynu, wydzielony w warunkach powyżej podanych, przy pomocy szparek oddechowych na zewnątrz.

Z podniesieniem się temperatury krople znikają, gdyż roślina nie jest już wtedy nasycona wodą, a pozostaje na liściach cukier w formie lepkiej, słodkiej cieczy, którą nazywamy spadzią roślinną.

2) Pochodzenie spadzi zwierzęcej.

Wydzielającym czynnikiem spadzi zwierzęcej to mszyca.

W naszych okolicach, względnie naszym klimacie, żyje kilka rodzaji mszyc, pasożytów roślinnych. Pierwsza to mszyca, żyjąca na młodych pędach róż, lub też na pędach innych gatunków krzewów i drzew.

(Mszyca w naszym klimacie to owad bezskrzydły, długości 2·5 - 3 mm. posiadający długie, szczecinowate czułki, długie cienkie nóżki a na końcu odwłoka dwie czarne rureczki.

Pożywienie pobierają mszyce za pomocą ssawki (rodzaj języczka), którą wsidrowują w młody pęk i wysysają soki tak, że pęd marnieje albo obumiera.

Wszystkie te mszyce są samiczkami, które wydają na świat żyworodne osobniki. Młode są również bezskrzydłe samice, które szybkim tempem wydają na świat jedną generację za drugą, również bezskrzydłych samic. - Pomimo tak szybkiego rozmnażania się, nie mogą stworzonka te bardzo się rozprzestrzeniać, a to z tego względu, że są bez skrzydeł, a powtóre ruchy ich są bardzo powolne.

Z obumarciem rośliny nastąpiłoby ich zaginięcie, gdyby nie to, że w ciągu lata zjawiają się również i samice, posiadające skrzydła, a które to spełniają właśnie to tak ważne dla tego rodzaju zadanie, t. zn. gdy zabraknie na młodej roślinie pożywienia, wtedy skrzydlata samica odlatuje, by na innym pędzie założyć nową kolonję i w ten sposób stara się o rozszerzenie swego gatunku. Samice skrzydlate posiadają cztery skórzaste skrzydełka, przednie dłuższe od tylnich, które w czasie spoczynku nakrywają ciało mszycy dachowato.

Przy końcu lata zjawiają się ostatecznie oskrzydlone (skrzydlate) samce oraz samice. które znoszą jaja w miejscach chroniących je przed zimnem, tak zwane jaja zimowe, opatrzone twardą osłonką. Z jaj tych rozwijają się na wiosnę bezskrzydłe samice, założycielki nowych kolonji.

Mszyce wydzielają ze swego jelita słodką ciecz, która pokrywa w postaci szklącej, lepkiej masy powierzchnię liści.

Ciecz ta przynęca owady lubiące miód i przez nie zostaje zlizywana.

W ten sposób przedstawia się powstawanie spadzi gatunku 2). spadzi zwierzęcej.

Co do innych gatunków mszyc, żyjących w naszym klimacie, nie wymieniam je, gdyż w pszczelnictwie (pszczelarstwie) nie mają one innego znaczenia.

Jak z powyższego wynika zjawiają się w naturze dwa rodzaje spadzi:

1. spadź wydzielana przez roślinę,
2. spadź spowodowana przez mszyce wydzielinami słodkiej cieczy z ich jelita.

Miód ze spadzi jest mniej słodszym, mniej smaczniejszym od innych, koloru brudnego, trudno cukrowacieje i nie nadaje się z tych przyczyn do zimowli pszczół.