Zimowla - czas ciszy, który decyduje o wszystkim

Bogdan Piekarz: Zimowla - czas ciszy, który decyduje o wszystkim

W życiu rodziny pszczelej nie ma okresu mniej spektakularnego, a jednocześnie bardziej brzemiennego w skutki, niż zimowla. To czas pozornej stagnacji, ciszy i bezruchu, który wielu początkujących pszczelarzy traktuje jak biologiczną "pauzę". Tymczasem właśnie w tych kilku miesiącach zachodzą procesy w ulu, których nie da się już odwrócić wiosną. Procesy dotyczące siły rodziny, jej zdrowia, zdolności do rozwoju i ostatecznie - przetrwania.

Bogdan Pieka­rz wielokrotnie podkreślał, że zimowla nie jest próbą aktywności, lecz próbą powściągliwości. 

"Całą nagromadzoną jesienią energię życiową rodzina powinna przeznaczyć tylko na przetrwanie zimy i wiosenny rozwój."

To zdanie warto czytać powoli. Zawiera ono bowiem fundamentalną zasadę pszczelarstwa: zimą pszczoły nie powinny się rozwijać, lecz oszczędzać.

Biologiczny sens długiej zimy

Rodzina pszczela jest organizmem ewolucyjnie przystosowanym do długiego okresu niedostatku. W naturalnych warunkach zimy były długie, natomiast wiosny często opóźnione. Pszczoły, które nie potrafiły ograniczyć aktywności i zużycia energii, po prostu nie przetrwały. 

Długa zimowla wymuszała spowolnienie metabolizmu, oszczędne gospodarowanie zapasami oraz zachowanie pszczół zimowych w dobrej kondycji aż do momentu, gdy środowisko zewnętrzne zacznie oferować realne możliwości rozwoju. W tym sensie zima była nie tylko przeszkodą, ale mechanizmem regulującym rytm życia rodziny. 

W pasiekach stacjonarnych obserwuje się, że tam, gdzie zimowla rozpoczyna się późną jesienią i trwa aż do połowy kwietnia, rodziny wchodzą w sezon zaskakująco wyrównane, spokojne i odporne. Gdy po długiej zimie przychodzi ciepła wiosna, rozwój następuje gwałtownie, lecz harmonijnie, w pełnej synchronizacji z pożytkami.

Kiedy czerw pojawia się zbyt wcześnie

W naszych warunkach klimatycznych, przy prawidłowo przebiegającej zimowli, pierwsze czerwienie pojawiają się zazwyczaj pod koniec lutego. Warto jednak pamiętać, że to nie matka "podejmuje decyzję" o rozpoczęciu czerwienia. To rodzina jako całość, reagując na bodźce środowiskowe, uruchamia proces wychowu czerwiu. 

Zdarza się jednak, że czerw pojawia się znacznie wcześniej. W styczniu, a czasem nawet w grudniu. Wpływ mają na to również ciepłe zimy. Jednak wczesne czerwienie to zjawisko wysoce niepożądane, choć bywa mylnie interpretowane jako oznaka siły rodziny. W rzeczywistości najczęściej jest to objaw stresu i zaburzenia równowagi biologicznej. 

Bogdan Pieka­rz pisał wprost:

"Zbyt wczesna pielęgnacja obfitości czerwiu jest wielce niekorzystna i prowadzi do przedwczesnego wyczerpania karmicielek."

Rodzina, która zaczyna wychowywać potomstwo w warunkach zimowych, robi to nie dlatego, że "może", lecz dlatego, że obawia się o swoje istnienie.

Przedwczesny wychów czerwiu jako reakcja obronna

Przedwczesne czerwienie bardzo często towarzyszą rodzinom słabym, zimującym na pokarmie złej jakości, narażonym na wilgoć, przeciągi lub niepokój. Paradoksalnie może ono wystąpić także wtedy, gdy zapasy pokarmu są na wyczerpaniu albo znajdują się poza zasięgiem kłębu. 

W takich sytuacjach instynkt rozmnażania uruchamia się jako mechanizm ratunkowy. Rodzina "zakłada", że może nie przetrwać i próbuje przekazać swoje geny dalej. Jest to reakcja biologiczna, ale z punktu widzenia pszczelarstwa - dramatycznie niekorzystna. 

Wychów czerwiu zimą wymaga ogromnych nakładów energii. Pszczoły karmicielki zużywają więcej pokarmu, szybciej się starzeją i tracą zdolność do długiego życia. Tymczasem to właśnie ich długowieczność jest kluczem do wiosennego rozwoju.

Fizjologia pszczoły zimowej a jakość młodego pokolenia

Pszczoły wychowywane w lutym i na początku marca znacząco różnią się od tych, które pojawiają się w okresie pełnego rozwoju wiosennego. Brak świeżej pierzgi, ograniczony dostęp do białka oraz niekorzystne warunki termiczne sprawiają, że młode pszczoły często nie osiągają pełnej wartości fizjologicznej. 

Ich gruczoły gardzielowe, woskowe i wydzielnicze są słabiej rozwinięte. Natomiast zdolność do produkcji mleczka i wosku bywa ograniczona. Pieka­rz zauważał, że:

"Pszczoły wychowywane w nieoptymalnych warunkach kondycyjnie ustępują tym, które rozwijają się w naturalnym rytmie przyrody."

W efekcie rodzina może posiadać młode pszczoły, ale nie posiada realnej siły.

Jelito proste, biegunka i cichy rozpad rodziny

Jednym z najbardziej destrukcyjnych skutków przedwczesnego czerwienia jest nadmierne zużycie pokarmu. Każda dodatkowa porcja miodu to kolejne niestrawione resztki gromadzące się w jelicie prostym pszczoły. Bez oblotu oczyszczającego jelito szybko się przepełnia.

Pszczoły, nie mogąc opróżnić jelita, ograniczają pobieranie pokarmu. Wówczas tracą zdolność wytwarzania energii cieplnej, opuszczają kłąb i giną. Część z nich wydala kał w gnieździe, na ramkach i plastrach. Jest to efektem biegunki. Prowadzi do rozwoju nosemozy i dalszego osłabienia rodziny. 

Proces ten ma charakter lawinowy. Każdego dnia ubywa pszczół, pogarszają się warunki termiczne, a rodzina wchodzi w spiralę osłabienia, z której często nie potrafi się już wydostać.

Chłodna zimowla jako sprzymierzeniec pszczół

Jednym z najskuteczniejszych sposobów zapobiegania przedwczesnemu czerwieniu jest zapewnienie rodzinom chłodnej, suchej i spokojnej zimowli. Niska, stabilna temperatura, dobra wentylacja i brak nadmiernego ocieplenia ograniczają zużycie energii i opóźniają rozpoczęcie czerwienia. 

Rodziny zimujące w takich warunkach zużywają mniej pokarmu, dłużej zachowują pszczoły zimowe i wchodzą w wiosnę z większą rezerwą biologiczną. Co istotne, przesunięcie intensywnego rozwoju w czasie sprzyja łagodniejszemu przebiegowi nosemozy oraz zwiększa naturalną śmiertelność Varroa destructor, która przypada właśnie na koniec zimowli.

Rozwój zsynchronizowany z pożytkami

Największym błędem współczesnego pszczelarstwa jest próba "przyspieszania natury". Rozwój rodziny pszczelej nie powinien wyprzedzać środowiska. Gwałtowny wzrost siły rodziny ma sens tylko wtedy, gdy w przyrodzie dostępne są pyłek i nektar. 

Rodzina, która długo zimowała, później zaczęła czerwienie, ale trafiła na ciepłą i obfitą wiosnę, rozwija się intensywnie, bez strat fizjologicznych i bez nadmiernego zużycia zapasów. Taka rodzina nie tylko jest silna, ale też stabilna, odporna i zdolna do wysokiej produkcji.

Cisza zimy jako inwestycja w przyszłość

Zima uczy pszczelarza pokory. W tym czasie najlepszym działaniem jest często brak działania. Spokój w pasiece, odpowiednia wentylacja, dobre zapasy i rezygnacja z nadmiernego ocieplania są formą troski, która przynosi efekty dopiero wiele miesięcy później. 

Rodzina, która przetrwała długą zimę bez przedwczesnego czerwienia, wchodzi w sezon z pełnią sił. I choć może wydawać się "opóźniona", bardzo szybko nadrabia stracony czas, gdy tylko przyroda da jej ku temu warunki.

Bo w pszczelarstwie, jak w naturze, to nie ten wygrywa, kto zacznie pierwszy, lecz ten, kto zacznie we właściwym momencie.