Pszczoły u żłóbka. Bożonarodzeniowe zwyczaje, legendy i wierzenia związane z pszczołami

Pszczoły u żłóbka. Bożonarodzeniowe zwyczaje, legendy i wierzenia związane z pszczo�

Choć dziś Boże Narodzenie kojarzy się głównie z choinką, prezentami i rodzinnym stołem, niegdyś było świętem pełnym magicznych znaków, wróżb i rytuałów. Nie bez powodu data świąt nakłada się na moment przesilenia, który był niezwykle ważny również w kulturze słowiańskiej, germańskiej czy celtyckiej.

W wielu kulturach Europy, ale nie tylko ważne miejsce w obrzędach i zwyczajach zajmowały pszczoły. Ich specjalne znaczenie zagościło również w obrzędach i tradycjach chrześcijańskich. Owady, które przez wieki dawały ludziom miód, wosk i wrażenie kontaktu z czymś większym. Dlatego były traktowane jak stworzenia szczególnie bliskie Bogu. Wierzono, że znają tajemnice nieba, przenoszą ludzkie modlitwy do Stwórcy. Natomiast ich miód jest "smakiem raju". Dlatego Boże Narodzenie nie mogło odbyć się bez udziału pszczół i produktów pszczelich. Co ciekawe, również dziś miód i produkty pszczele, choć już nie naznaczone magiczną mocą, są częstym prezentem dla najbliższych z okazji Mikołajek i pod choinkę.

Polska: Wigilia w pasiece i "powiadamianie pszczół"

Polska wieś przez stulecia otaczała pszczoły ogromnym szacunkiem. Były one nie tylko źródłem miodu, ale częścią duchowego porządku świata. Pszczelarz nie był zwykłym gospodarzem. Pełnił rolę strażnika harmonii między ludźmi, naturą i tym, co nadprzyrodzone. W społecznościach wiejskich jego rola i pozycja były niezwykle znaczące. 

Jednym z najpiękniejszych polskich zwyczajów było "powiadamianie pszczół". Po Pasterce gospodarz obchodził ule, pukał lekko w daszek i szeptał:

„Chrystus się narodził - radujcie się i czuwajcie nad domem”.

W niektórych regionach wkładano do wylotka opłatek, gałązkę jemioły, a czasem cienką nić poświęconą podczas Pasterki. Miały one "przykleić" dobrobyt do gospodarstwa, zapewnić obfity miód w nadchodzącym roku i... przekonać pszczoły, by nie odleciały. Takie gesty pokazują, jakim szacunkiem obdarzano pszczoły i jak ważne były pasieki dla codziennego życie wiejskich społeczności.

Miód stanowił z kolei pokarm tak święty, że na wigilijnym stole leżał obok opłatka. Kropiono nim próg, polewano palenisko, a pierwszy chleb z nowego zboża jedzono obowiązkowo z miodem - aby "słodko się wiodło". Dzieci rywalizowały o to, kto pierwszy spróbuje świeżo odwirowanego miodu wiosną. Wierzono, że zapewni im to zdrowie, miłość i powodzenie na całe życie. 

Europa: "telling the bees" - opowiadać pszczołom o świecie

Polskie obyczaje nie są odosobnione. W wielu krajach Europy panowało przekonanie, że pszczoły są uczestnikami życia rodzinnego i religijnego. Dlatego obowiązkowo należało je informować o ślubach, narodzinach, śmierci, a nawet kłótniach rodzinnych i sąsiedzkich. Zlekceważenie ula mogło skończyć się tragicznie: pszczoły mogły przestać dawać miód lub... opuścić gospodarstwo.
Ten zwyczaj na Wyspach Brytyjskich zyskał miano "telling the bees" - opowiadania pszczołom o ważnych wydarzeniach. O świętach także należało im powiedzieć. Dlatego gdy w tym szczególnym czasie gospodarz wracał z kościoła, stukał delikatnie w ul i wypowiadał krótką formułę błogosławieństwa. W niektórych hrabstwach Anglii na ulach zawieszano czerwone wstążki, ostrokrzew lub jemiołę, tak jak dom dekorowało się na święta. Pasieka była częścią rodziny - i uczestniczką Bożego Narodzenia.

Wyspy Brytyjskie: noc, w której pszczoły śpiewają

Jedna z najpiękniejszych legend Europy pochodzi z Irlandii i Anglii. Opowiada ona, że w noc Narodzenia Pańskiego pszczoły budzą się z zimowego snu i śpiewają hymn na cześć nowo narodzonego Jezusa. Ale jest pewien warunek - usłyszeć ten śpiew może jedynie człowiek zupełnie pozbawiony grzechów. Dlatego w praktyce pszczelą pieśń słyszało niewielu :) 

Dawni wieśniacy wierzyli, że pszczoły, jako istoty powiązane z niebem, świętują nadejście Zbawiciela. W niektórych regionach gospodarz wychodził o północy do pasieki i pochylony nad ulem nasłuchiwał. Może liczył, że usłyszy niebiański chór... a może po prostu chciał mieć pewność, że pasieka przetrwa kolejną zimę?

Skandynawia: pszczoła jako posłaniec modlitw

W kulturach nordyckich pszczoły traktowano jako posłańców między światem ludzi a Bogiem. Skandynawowie wierzyli, że modlitwy wypowiedziane przy ulu zostaną łatwiej wysłuchane. Wiara ta po chrystianizacji płynnie połączyła się z ikonografią Bożego Narodzenia: pszczoły miały nieść do nieba prośby o zdrowie, dobry połów ryb, udany rok i szczęśliwe małżeństwa. 

Miód był zaś ważnym składnikiem zimowych uczt. Pito miodowe piwa i grzańce, które miały "osłodzić" Nowy Rok. Pszczeli wosk wykorzystywano w magicznych wróżbach: lany wosk pozwalał odczytać przyszłość, ponieważ pochodził "z najczystszego owada".

Starożytne mity: miód bogów i pszczoły ze światła

Pszczoły i miód od najdawniejszych czasów zajmowały wyjątkowe miejsce w wyobrażeniach ludów pierwotnych i wczesnych cywilizacji. Zanim Europa przyjęła chrześcijaństwo, owady te postrzegano jako istoty pochodzące z innego, świętego porządku - łączniki między światem ludzi a sferą boską. Miód uznawano za dar niebios, "pokarm bogów", a same pszczoły nierzadko wywodzono z boskiego światła lub z dusz zmarłych. W kulturach starożytnych - od Greków i Rzymian po ludy celtyckie i germańskie - pszczoła symbolizowała czystość, odrodzenie i nieśmiertelność, a jej obecność wiązała się z obrzędami religijnymi, ochroną domostwa i praktykami magicznymi. W efekcie już w świecie przedchrześcijańskim pszczoły ukształtowały status stworzeń sakralnych, głęboko zakorzenionych w mitologii i codziennych rytuałach. Oto najciekawsze legendy:

• Grecja: nimfa Melissa odkryła miód i nauczyła ludzi pszczelarstwa, a bóg Aristeusz opiekował się pszczelarzami. Miód - składnik ambrozji - był pożywieniem nieśmiertelnych.
• Egipt: pszczoły miały powstać z łez boga słońca Ra, stąd nazywano je „dziećmi światła”.
• Zachodnia Brytania: pszczoły uważano za stworzenia pochodzące z raju i jedyne, których nie wolno przeklinać.

Te wyobrażenia sprawiły, że chrześcijaństwo nie musiało długo przekonywać ludzi, że miód jest symbolem łaski, a pasieka miejscem, gdzie ziemia styka się z niebem.

Chrześcijańskie symbole miodu: słodycz łaski i kraina mlekiem i miodem płynąca

W Piśmie Świętym ziemia obiecana to kraina mlekiem i miodem płynąca - obraz pełni, błogosławieństwa i pokoju. W średniowiecznej teologii pszczoły porównywano do zakonników: pracowitych, żyjących we wspólnocie, posłusznych królowej (często interpretowanej jako Kościół lub Maryja). 

Dlatego miód - ten słodki ślad dawnego sacrum - gościł w najważniejszych momentach roku i życia wspólnoty. Trafiał do potraw wigilijnych: do pachnącej makiem kutii, korzennych pierników czy delikatnych sosów do ryb, gdzie jego złocista nuta miała wnosić dostatek i błogosławieństwo. Pojawiał się także w kolędniczych darach dla księdza, jako znak gościnności i życzenie szczęścia na nowy rok. Z pszczelego wosku tworzono najczystsze świece ołtarzowe, wierząc, że ich płomień niesie światło niebiańskiej prawdy. W tym wszystkim miód pozostawał symbolem raju – czegoś doskonałego, wiecznego – czego, według dawnych wierzeń, można było odrobinę zakosztować tu i teraz.

Dlaczego pszczoły?

Pszczoła to idealny bohater Bożego Narodzenia, ponieważ łączy w sobie trzy niezwykłe wymiary. W wymiarze przyrodniczym jest istotą kluczową dla życia – daje miód i wosk, zapyla rośliny, a bez jej pracy trudno wyobrazić sobie funkcjonowanie natury. W wymiarze społecznym staje się częścią ludzkiego świata - pasieka porządkuje relacje, uczy troski i odpowiedzialności, a jednocześnie pozostaje ważnym elementem wiejskiego gospodarstwa. Wreszcie, w wymiarze sakralnym pszczoła nabiera niemal mistycznego znaczenia - w dawnych wierzeniach przenosiła modlitwy, znała tajemnice nieba i przypominała o tajemnicy zmartwychwstania. Od czasów pogańskich aż po współczesność była symbolem ładu, harmonii i obfitości, czyli tego, czego ludzie najbardziej pragną w czasie świąt. 

Czy te zwyczaje mają sens dziś?

Zaskakująco - tak właśnie się dzieje. W erze kryzysu klimatycznego pszczoła powróciła jako symbol troski o świat, a jej dawne znaczenia nabrały nowego, ekologicznego wymiaru. Coraz więcej osób zakłada hobbystyczne pasieki, świąteczne kiermasze pełne są lokalnych miodów, a warsztaty tworzenia świec z pszczelego wosku czy akcje sadzenia roślin miododajnych stały się popularnym, wspólnotowym rytuałem. W efekcie współczesne, "pszczołowe" przeżywanie świąt może wyglądać zupełnie inaczej niż kiedyś, choć wciąż blisko tradycji. Zamiast przemysłowych słodyczy wybieramy słoik miodu od lokalnego pszczelarza, wieczorem zapalamy świecę z czystego wosku - niemal średniowieczny znak światła - a wiosną, jako cichą kontynuację zimowych obietnic, sadzimy rośliny miododajne. Tak odżywają stare rytuały: nie jako zabobony, lecz jako mądre przypomnienie, że Boże Narodzenie to czas troski – o dom, o bliskich i o świat, który powierzono naszej opiece.

Podsumowanie

Mało które zwierzę w dziejach człowieka zajęło tak niezwykłe miejsce jak pszczoła. Towarzyszyła ludziom w codziennej pracy i największych świętach. Była strażniczką dobrobytu, świadkiem rodzinnych radości i posłańcem między ziemią a niebem. Może więc, gdy w Wigilię spojrzysz na świecę migoczącą na stole lub na słoik miodu w kuchni, warto przypomnieć sobie, że dla naszych przodków te drobne znaki były jak wiadomość od pszczół:

"Życie ma sens, jeśli jest wspólne, pracowite i słodkie."